اشغال و تصرف ایران در جنگ جهانی دوم
ساعت ٤:٥۳ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٧/۱٢/٢٥   کلمات کلیدی:

پس از شروع جنگ جهانی دوم که در 9 شهریور1318 (1 سپتامبر 1939) آغاز شده بود، ایران بی طرفی خود را اعلام نمود، اما به دلیل گستردگی مرز ایران با اتحاد جماهیر شوروی و درگیری ایران با شوروی این بی طرفی ناپایدار بود. هیتلر به دلیل داشتن روابط حسنه با شاه ایران در آن زمان، پیشنهاد اتحاد با ایران را داد، ولی ارتش متفقین به بهانه حضور جاسوسان آلمانی در ایران به اشغال هرچه سریعتر کشور ایران مبادرت ورزیدند.


در روز 3 شهریور 1320 نیروهای شوروی از شمال و نیروهای انگلیسی از جنوب به ایران حمله کردند و شهرهای سر راه را اشغال کردند و به سمت تهران آمدند. ارتش ایران به سرعت متلاشی شد. رضا شاه ناچار به استعفا شد.متفقین با انتقال سلطنت به پسر ولیعهد او محمد رضا شاه موافقت کردند.

پس از اشغال ایران و گرفتن راه آهن سراسری از آن برای انتقال کمکهای نظامی به پشت جبهه شوروی، بر اساس قانون وام و اجاره مورد استفاده قرار گرفت.

 

لحظات اولیه حمله، سفیر کبیر شوروی و وزیر مختار انگلیس در منزل علی منصور-نخست وزیر وقت-حضور یافته و طی یادداشتی حمله قوای را به کشور ابلاغ کردند. علی منصور متعاغبا در کاخ سعد آباد،رضا شاه را مطلع ساخت و سپس راهی مجلس شورای ملی شد و در گزارش حمله نظامی شوروی و انگلیس را به اطلاع نمایندگان مجلس رساند.

نمایندگان شوروی و انگلیس ، علت این مداخله را وجود تعداد زیادی کارشناس آلمانی در ایران ذکر کردند.دخالت نظامی شوروی و بریتانیا در ایران متعاقب دو اولتیماتوم مشترک شوروی و بریتانیا در 28 تیر و 25 مرداد 1320 راجع به حضور کارشناسان آلمانی به وقوع پیوست. این حمله همچنین به فاصله سه هفته قبل از تبعید رضا شاه به خارج از کشور رخ داد.شهرهای بی دفاع شمال و جنوب کشور در جریان حمله هماهنگ و مشترک شوروی و انگلیس ، شدیداً بمباران شدند و نیروی دریایی ایران در خلیج فارس و دریای خزر ظرف چند ساعت مضمحل گشت. فرمانده نیروی دریایی نیز در همان روز اول حمله کشته شد.

 

آغاز درگیری

 

سوم شهریور 1320، ایران به اشغال نیروهای نظامی شوروی و انگلیسی در آمد، نیروهای شوروی از شمال و شرق و نیروهای بریتانیایی از جنوب و غرب، از زمین و هوا به ایران حمله کردند.این حادثه در کشاکش جنگ جهانی دوم رخ داد و این حمله حاصل سومین تبانی روسیه و بریتانیا بود که به زیان حاکمیت ملی و تمامیت ارضی ایران شکل میگرفت.قرن نوزدهم در پایان جنگهای طولانی روسیه با ایران،تبانی این کشور با انگلیسی ها علیه ناپلئون در اروپا، سبب حمایت انگلیس از شوروی و انعقاد پیانهای گلستان و ترکمانچایی و تحمیل آن بر ایران شد.اوایل قرن بیستم میلادی نیز، پیمانهای 1907 و 1915 سبب تقسیم ایران به حوزه نفوذ دو کشور بریتانیا و شوروی و زمینه ساز حضور نظامی آنان در ایران شد. سومین بار در جنگ دوم جهانی بود که به بهانه حضور کارشناسان آلمانی در ایران، اشغال ایران را در پی داشت.

عصر روز سوم شهریور و درحالی که پیشروی قوای انگلیس و شوروی در شمال وجنوب خاک ایران ادامه داشت،علی منصور با مشاهده بحرانی بودن اوضاع تصمیم به استعفا گرفت.دریافت خبرهای مربوط به متلاشی لشکرهای تبریز،رضائیه،گیلان،اردبیل،مشهد و کرمانشاه سبب شد تا رضا شاه لشکرهای دو پادگان مرکزی را در اطراف تهران به حالت دفاعی مستقر سازد.در همین روز رضا شاه در طی تلگرافی به فرانکلین دلانو روزولت-رئیس جمهور آمریکا-از وی خواست تا مانع پیشروی انگلیس و شوروی در داخل خاک ایران شوند،اما روزولت با صراحت این درخواست را رد کرد و تاکید نمود که ایالات متحده،هدف انگلیس را هدف خود می داند.

غروب سوم شهریور، رضا شاه که متعاقب در دریافت پاسخ دولت آمریکا،امیدی به توقف حملات انگلیس و شوروی نداشت و از جبهه های آلمانها در جنگ نیز اخبار مسرت بخشی دریافت نمی کرد،تمام سربازان احتیاط 4 دوره-متولدین 1294 تا 1297 را به خدمت فراخواند. او در شامگاه همان روز، خبرهای مربوط به پیشروی قوای شوروی و انگلیس را به سوی تهران دریافت نمود.

روز ۵ شهریور

 

 

روز 5 شهریور علی منصور ناامیدانه از مقام رئیس الوزرائی استعفا داد و رضا شاه،مجید آهی وزیر دادگستری را مامور تشکیل کابینه کرد، اما وی نیز از پذیرفتن این سمت امتناع ورزید و ناچار مسئولیت نخست وزیری کشور به محمد علی فروغی واگذار شد.ششم شهریور، فروغی در منزل خود با سفیران انگلیس و شوروی راجع به ترک مخاصمه و توقف جنگ مذاکره کرد. در همین نشست فروغی از نیت انگلیسیها برای برکناری و تبعید رضا شاه با خبر شد. در نتیجه فردای همان روز رضا شاه،همه اعضای خانواده اش-به استثنای محمد رضا پهلوی ولیعهد-را روانه اصفهان کرد و خود نیز روز دهم شهریور تصمیم به استعفا را به اطلاع فروغی و اعضای کابینه اش رساند.

 

در آن روزها، خیلی از شهرها و به ویژه تهران با کمبود نان و سایر ارزاق مورد نیاز مردم مواجه بوند.کشوری که درجنگ جهانی دوم دخالتی نداشت و بارها بی طرفی خود را به طرفین درگیری اعلام کرده بود ، صدمات زیادی را از انگلیس و شوروی متحمل شد.

تعداد زیادی غیرنظامی زیر بمباران شهرهای مختلف جان باختند و خسارات بسیار سنگینی به تأسیسات اقتصادی کشور و اماکن زندگی مردم وارد آمد.کشور دچار قحطی شد و مردم از لحاظ نان و ارزاق به شدت در مضیقه قرار گرفتند.این حملات تا استعفای رضاشاه و جایگزین شدن پسرش-محمد رضا پهلوی-در 25 شهریور 1320، ادامه یافت. 25 شهریور رضا شاه استعفا داد، راهی اصفهان شد و ولیعهد جانشین وی شد.

روز ۲۶ شهریور

روز26 شهریور 1320 همزمان با ورود نظامیان انگلیسی و شوروی به تهران، محمد رضا شاه در مجلس سوگند یاد گرد.انگلیس قصد داشت پسر محمد حسن میرزا نوه احمد شاه قاجار را که در انگلستان زندگی می کرد و افسر نیروی پادشاهی انگلستان بود را جانشین رضا شاه کند ولی وقتی معلوم شد که او فارسی بلد نیست بلاخره با توافق شوروی محمد رضا پهلوی را به جای پدرش به سلطنت برگزیدند.

روز ۳۰ شهریور

روز 30 شهریور، رضا شاه و خانواده اش از اصفهان به یزد،کرمان و بندرعباس عزیمت کردند تا با یک کشتی انگلیسی که قرار بود آنها را به جزیره موریس ببرد، انتقال داده شوند.

پس از شهریور ۱۳۲۰

 

اشغال ایران محدود به قوای انگلیسی و شوروی نبود. پس از ورود آمریکا به جنگ، عده ای از نظامیان آن کشور نیز وارد ایران شدند، اما استقلال و تمامیت ارضی ایران، نخست با امضای یک پیمان سه جانبه بین ایران،انگلیس و شوروی در بهمن 1320 و سپس با صدور اعلامیه ای که در پایان کنفرانس سران متفقین-فرانکلین دلانو روزولت،ژوزف ستالین و وینستون چرچیل-در تهران منتشر شد،تضمین گردید.

در پایان کنفرانس تهران که در آبان همین سال در تهران تشکیل شد،طرفین تعهد کردند نیروهای نظامی خود را ظرف 6 ماه از ایران خارج کنند. دولت شوروی قبل از خاتمه جنگ در صدد به دست آوردن امتیاز استخراج نفت شمال در دریای شمال برآمد،اما چون با تصویب قانون منع اعطای امتیاز نفت به خارجیان در مجلس شورای ملی، از دریافت این امتیاز محروم شد،بنای مخالفت و ناسازگاری با دولت ایران را گذاشت و پس از خاتمه جنگ مقدمات شورش مسلحانه را در آذربایجان فراهم ساخت.نیروهای شوروی از حرکت واحدهای اعزامی ارتش برای سرکوبی این شورش جلوگیری کردند و موجبات تسلط فرقه دمکرات را بر آذربایجان و سپس در کردستان را فراهم ساختند.در اردیبهشت 1324 -حکیم الملک-نخست وزیر شد ولی به سرعت جای خود را به محسن صدر-صدر الاشراف-داد.

در دوره نخست وزیری محسن صدر جنگ جهانی دوم به پایان رسید و نیروهای انگلیسی و آمریکایی طبق مفاد پیمان سه جانبه ایران را ترک کردند. اما نیروهای شوروی همچنان در ایران باقی ماندند.در شهریور 1324 فرقه دموکرات آذربایجان خواستار خود مختاری آذربایجان شد.پس از محسن صدر حکیمی برای چند ماهی نخست وزیر شد و بلا فاصله دوباره احمد قوام نخست وزیر شد و بلافاصله برای مذاکره در مورد مسئله آذربایجان به موسکو رفت.قوام با وعده ای که در مورد نفت شمال به شوروی داد موافقت آنان را با تخلیه ایران به دست آورد.

نخست وزیر وقت به موسکو که به امضای موافقتنامه ای درباره تشکیل شرکت مختلط نفت ایران و شوروی منجر شد،در اردیبهشت 1325 نیروهای خود را از ایران خارج کردند. حکومت خودمختار حزب دمکرات در آذربایجان و کردستان نیز بیش از 7 ماه پس از خروج نیروهای شوروی دوام نیاوردند. موافقتنامه مربوط به تشکیل شرکت مختلط نفت ایران و شوروی نیز سال بعد در مجلس رد شد.

 

روز ۳ شهریور