زمان مناسب

در 241 میلادی شاهپور اول در ایران به قدرت رسید و پس از سر و سامان دادن اوضاع داخلی کشور در همان سال به نصیبین (در نزدیکی شهر موصل امروزی در عراق) و از آنجا به انطاکیه حمله برد اما (گوردین)،امپراتور رم،با سپاهی بزرگ وی را شکست داد و پس از شکست دادن شاهپور او را به سمت رود دجله عقب راند و تیسفون را محاصره کرد.اما این پیروزی دوام نیافت چراکه در رم افسری که از نژاد عرب بود گودرین،امپراتور رم را کشت و چون به جنگ در بین النهرین اعتقاد نداشت،این منطقه و ارمنستان را به ایران واگذار کرد.اما خود سردار عرب نیز به دست (دسیوس تامر)،سردار دیگر رمی کشته شد و جای او را گرفت.بعدا دسیوس نیز کشته شد و سه امپراتور همزمان به امپراتوری رم رسیدند و به امپراتوری پرداختند که دو نفر اول نیز کشته شدند و تنها سردار سوم که (والریوس) نام داشت،ماند.

در 258 میلادی،شاهپور زمان را برای مبارزه با ارتش رم مناسب دید چراکه در شمال امپراتوری رم،به شدت درگیر نبرد با ژرمن ها (آلمانی ها) بود.در خود رم نیز تغییرات مداوم امپراتوران،رم را ضعیف کرده بود.بنابراین شاهپور با گذر از رود فرات،انطاکیه را تصرف کرد و آماده نبرد با (والریوس) شد.والریوس نیز با تجهیز سپاهی عظیم از جنوب اروپا،عازم انطاکیه شده و در سال 259 میلادی،انطاکیه را از ایران باز پس گرفته و عقب نشینی زود هنگام نیروهای ایرانی،او را به طمع تسخیر بین النهرین انداخت اما سپاه ایران ارتش او را به مانند ماهی که در تور افتاده،محاصره کرد.در این نبرد که در نزدیکی شهر (ادسا) روی داد،دها هزار رمی کشته شدند و هرچه تلاش کردند نتوانستند از محاصره فرار کنند.والریوس پس از تسلیم شدن،به اسارت شاهپور درآمد و تا سالها در خدمت شاهپور بود چراکه پادشاه ایران از او به عنوان خدمتکار استفاده کرد.

نتیجه جنگ

این جنگ آثار بسیار مهمی داشت.ابتدا آنکه امپراتور رم (با آن همه عظمتی که داشت) به طور خفت باری به اسارت گرفته شد و این سبب توجه جهان متمدن آن زمان به قدرت ساسانیان شد.دوم آنکه این شکست سنگین سپاه رم سبب سقوط آسیایی غربی به دست سپاه ایران شد.شاهپور در سال 260 میلادی آسیای صغیر را نیز تصرف کرد و چنانچه مورخان غربی ذکر کرده اند تا سالها در آسیای غربی و صغیر،بدون مزاحم جدی به تاخت و تاز سرگرم بود.حال آنکه رمی ها به دلیل ضعف داخلی،قادر به بیرون کردن شاهپور از مرزهای شرقی خود نبودند.

از همه مهمتر شکست والریوس و اسرارت خفت بار او در نبرد با ایران باعث ضعف قدرت سیاسی امپراتوری رم شد به طوری که آلمانی ها از آلپ گذشته و به ایتالیا حمله کردند و گوتها نیز با عبور از دانوب،یونان را به تسخیر خود درآوردند.

اما بزرگترین اشتباهی که شاهپور مرتکب شد،نبرد بی دلیل با امیر عرب،(ادنیات) بود.در این نبرد فرسایشی،سواران عرب ضربات سنگینی را به ارتش ایران وارد کرده و سبب تضعیف موقعیت ایران در سوریه شدند.امپراتوری رم نیز از دوران قدرت خود فاصله گرفته بود چراکه به سادگی تن به تسخیر صدها کیلومتر از مرزهای شرقی خود را داده بود.

درباره اهمیت جنگهای ایران و رم

باید گفت که جنگهای ایران و رم 700 سال (هفت قرن) به طول انجامید و در دنیای متمدن آن زمان از اهمیت بسیار زیادی برخوردار بود چراکه اگر امپراتوری رم میتوانست مشابه فتوحات قطعی اروپایی خود به فلات و شرق ایران دست یابد و ایران را از سر راه خود کنار بزند،(شرق) را نیز به مانند غرب در اختیار خود می گرفت و پس از آن فتح کردن کشورهای شرقی دیگر مانند هند برای رمی ها مشکل نبود چراکه هندیها از روحیه جنگاوری برخوردار نبودند و بنابراین شبه قاره هند هم می توانست جزو امپراتوری عظیم رم شود.

امپراتوری رم با داشتن 200 هزار سرباز حرفه ای و همین مقدار نیروی محلی،وجود 96 شهرستان،سنا و ثروت فراوان،قادر به تسخیر هر نقطه حاصلخیز دنیای آن زمان بود چنانکه توانسته بود شمال قاره آفریقا،اسپانیا،پرتغال،نیمی از از اروپا و کل ارپای غربی و آسیای صغیر و کلیه جزایر و سواحل مهم آن زمان را داشته باشد.

در چنین شرایطی تنها آلمانی ها در شمال اروپا و ایرانی ها در شرق،دربرابر توصعه این امپراتوری مقاومت می کردند،که مقاومت آلمانی ها به دلیل نداشتن سازمان جدی نمی توانستند فعالیت کنند اما نبردهای شرق با ایران،جدی و تعیین کننده بودند.شاهپور برنامه و نیروی رزمی به مقدار کافی نداشت.در غیر اینصورت می توانست با نفوض در داخل خاک مصر و بالکان،امپراتوری رم را به زحمت بیندازد ولی به هر تقدیر ایران نتوانست از این فرصت طلایی استفاده کند و رم دوباره به قدرت رسید.

به هر حال نبردهای ایران و رم را می توان مهمترین وقایع نظامی دو قرن قبل از میلاد تا پنج قرن بعد از میلاد دانست و شاید بتوان گفت فرسایش تدریجی امپراتوری رم و ناتوانی آن در سرکوبی اقوام شمالی در اروپا،همین نبردهای ایران و رم بوده.البته این نبردها برای ایران نیز نتیجه بهتری نداشت چون به خاطر حماقت و جنگ بی دلیل شاهپور با اعراب،دشمنی جدید را برای ایران به وجود آورد که بعد از اولین نبردی که شاهپور با آنها داشت،امپراتوری ایران را تهدیدی برای خود دانستند پس از آن در مدت اندکی اعراب سلسله ساسانیان را به کلی منقرض کرده و ایران را به تصرف خود درآوردند کاری که رومیان در مدت 700 سال نتوانستند انجام دهند.

 

برگرفته شده از:

کتاب صد جنگ بزرگ تاریخ از علی غفوری